Πριν από περίπου 2.400 χρόνια, στο έβδομο βιβλίο της «Πολιτείας», ο Πλάτωνας μας άφησε μια εικόνα που δεν έχει πάψει να μας αφορά.
Φαντάσου ανθρώπους δεμένους από παιδιά μέσα σε μια σπηλιά, με το βλέμμα καρφωμένο στον τοίχο απέναντι. Πίσω τους καίει μια φωτιά, και ανάμεσα στη φωτιά και σε αυτούς περνούν αντικείμενα. Το μόνο που βλέπουν είναι οι σκιές τους στον τοίχο. Και φυσικά πιστεύουν ότι αυτές οι σκιές είναι ο κόσμος.
Ο Πλάτωνας μιλούσε για τη γνώση και την αλήθεια. Όσοι όμως δουλεύουμε με ανθρώπους που πονάνε μέσα στις σχέσεις τους, αναγνωρίζουμε αυτή τη σπηλιά πολύ καλά. Γιατί κάποιες σχέσεις λειτουργούν ακριβώς έτσι: σου δείχνουν σκιές, κι εσύ μαθαίνεις να τις λες αγάπη.
Οι αλυσίδες δεν φαίνονται από μέσα
Οι δεσμώτες του Πλάτωνα δεν υποφέρουν επειδή ξέρουν ότι είναι δεμένοι. Δεν το ξέρουν. Ο τοίχος είναι το μόνο που έχουν δει ποτέ, άρα είναι «το κανονικό».
Ο John Bowlby, ο ψυχίατρος που μας έδωσε τη θεωρία του δεσμού, περιέγραψε κάτι παρόμοιο. Από τις πρώτες μας σχέσεις, με τους γονείς ή όσους μας φρόντισαν, χτίζουμε αυτό που ονόμασε «εσωτερικά μοντέλα λειτουργίας» (Bowlby, 1969). Είναι σιωπηλοί χάρτες για το τι είναι μια σχέση, τι αξίζουμε και τι να περιμένουμε από τον άλλον.
Οι χάρτες αυτοί δεν μένουν στην παιδική ηλικία. Οι Cindy Hazan και Phillip Shaver (1987) έδειξαν ότι οι ενήλικες, στις ερωτικές τους σχέσεις, αναπαράγουν σε μεγάλο βαθμό τα ίδια μοτίβα δεσμού που έμαθαν μικροί. Μεταγενέστερη έρευνα το επιβεβαίωσε: όσα μάθαμε για την εγγύτητα, την απόσταση και την ασφάλεια, τα κουβαλάμε μαζί μας στον σύντροφο (Mikulincer & Shaver, 2016).
Αν μεγάλωσες με αγάπη που ερχόταν και έφευγε, που έπρεπε να την κερδίσεις ή να την προσέχεις μην τη χάσεις, ο χάρτης σου μπορεί να γράφει: «Έτσι είναι η αγάπη. Λίγο αβέβαιη, λίγο φοβισμένη.» Τότε, μια σχέση που σε κρατά σε διαρκή επιφυλακή δεν σου φαίνεται παράξενη. Σου φαίνεται γνώριμη. Και το γνώριμο δεν είναι πάντα και ασφαλές.
Όταν η σκιά μοιάζει με το πραγματικό
Μέσα στη σπηλιά, οι σκιές έχουν σχήμα, κίνηση, ακόμη και φωνή, την ηχώ όσων περνούν από πίσω. Είναι πειστικές.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει όταν μπερδεύουμε την ένταση με την εγγύτητα. Το άγχος του «θα μου απαντήσει;». Η ανακούφιση όταν, μετά από μέρες ψυχρότητας, έρχεται επιτέλους ένα τρυφερό μήνυμα. Ο κύκλος του καβγά και της συμφιλίωσης. Όλα αυτά γεννούν δυνατά συναισθήματα, και τα δυνατά συναισθήματα εύκολα μοιάζουν με βαθιά σύνδεση.
Υπάρχει και μια εξήγηση γι’ αυτό. Οι Donald Dutton και Susan Painter (1981) μελέτησαν σχέσεις όπου η τρυφερότητα και η σκληρότητα εναλλάσσονται χωρίς προβλέψιμο ρυθμό. Παρατήρησαν ότι ακριβώς αυτή η απρόβλεπτη εναλλαγή δυναμώνει τον δεσμό αντί να τον χαλαρώνει. Όταν δεν ξέρεις πότε θα έρθει η ζεστασιά, την περιμένεις με όλη σου την προσοχή. Κάθε φορά που έρχεται, ο δεσμός σφίγγει λίγο ακόμα. Και κάθε φορά που λείπει, ο φόβος της απώλειας σε φέρνει πιο κοντά στο άτομο που την προκαλεί.
Μόνο που η σκιά δεν είναι το αντικείμενο. Η αγωνία μήπως σε χάσει κάποιος δεν είναι το ίδιο με την αίσθηση ότι είσαι μαζί του. Η ανακούφιση δεν είναι το ίδιο με την ηρεμία.
Γιατί μένουμε στη σπηλιά
Ίσως το πιο σκληρό σημείο της αλληγορίας είναι ότι οι δεσμώτες δεν θέλουν απαραίτητα να φύγουν. Ο Πλάτωνας γράφει ότι, αν κάποιος γύριζε να τους λύσει, θα τον κορόιδευαν ή θα θύμωναν μαζί του.
Ο Σκωτσέζος ψυχαναλυτής Ronald Fairbairn (1952) μάς βοηθά να το καταλάβουμε. Παρατήρησε ότι ένα παιδί προτιμά να μείνει δεμένο με έναν γονιό που το πληγώνει, παρά να μείνει χωρίς κανέναν. Για να το αντέξει, συχνά παίρνει το φταίξιμο πάνω του: «Αν ήμουν καλύτερο παιδί, θα μ’ αγαπούσαν».
Κάτι παρόμοιο είχε προσέξει νωρίτερα και ο Freud (1920/1955). Ονόμασε «καταναγκασμό της επανάληψης» την τάση μας να ξαναστήνουμε, χωρίς να το θέλουμε, καταστάσεις που κάποτε μας πόνεσαν. Σήμερα πολλοί θεραπευτές το βλέπουν λιγότερο σαν μοίρα και περισσότερο σαν μια ασυνείδητη προσπάθεια να γράψουμε αλλιώς το τέλος μιας παλιάς ιστορίας. Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως διαλέγουμε ηθοποιούς που παίζουν το ίδιο σενάριο.
Αυτή η στρατηγική κάποτε μας προστάτεψε. Στις ενήλικες σχέσεις, όμως, μπορεί να μας κρατά δεμένους σε κάτι που μας λιγοστεύει. Αν λοιπόν δυσκολεύεσαι να φύγεις από μια σχέση που ξέρεις ότι σε πονά, ή αν ξαναβρίσκεσαι σε παρόμοιες σχέσεις, αυτό δεν σημαίνει ότι σου λείπει δύναμη ή κρίση. Σημαίνει ότι κάποτε έμαθες να επιβιώνεις έτσι. Η σπηλιά είχε κι αυτή τη ζεστασιά της, έστω από μια φωτιά που δεν έβλεπες.
Το φως στην αρχή τυφλώνει
Ο Πλάτωνας είναι ειλικρινής σε κάτι που συχνά ξεχνάμε. Όταν ο δεσμώτης λυθεί και γυρίσει προς τη φωτιά, πονάνε τα μάτια του. Όταν βγει έξω, το φως του ήλιου τον θαμπώνει, και για λίγο θέλει να γυρίσει πίσω, στις σκιές που καταλάβαινε.
Και η αλλαγή στις σχέσεις έχει κάτι από αυτή τη θάμπωση. Όταν αρχίζεις να βλέπεις καθαρότερα το μοτίβο σου, δεν νιώθεις αμέσως ελευθερία. Μπορεί να νιώσεις πένθος για αυτό που νόμιζες ότι είχες. Ενοχή. Θυμό. Ή ένα παράξενο κενό, γιατί μια σχέση χωρίς διαρκή ένταση στην αρχή μπορεί να μοιάζει… βαρετή. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάνεις λάθος. Είναι τα μάτια που προσαρμόζονται.
Αξίζει να προσέξεις κι άλλο ένα σημείο: στον Πλάτωνα, ο δεσμώτης δεν λύνεται μόνος του. Κάποιος τον λύνει και τον οδηγεί, βήμα βήμα, προς την έξοδο.
Η επιστροφή στη σπηλιά
Η αλληγορία δεν τελειώνει στον ήλιο. Ο άνθρωπος που βγήκε επιστρέφει στη σπηλιά, κι εκεί του συμβαίνουν δύο πράγματα. Πρώτα, τα μάτια του, συνηθισμένα πια στο φως, δεν βλέπουν καλά στο σκοτάδι. Έπειτα, οι άλλοι δεσμώτες τον κοροϊδεύουν και του λένε ότι η έξοδος του χάλασε τα μάτια.
Αυτό συμβαίνει συχνά και στην πραγματική ζωή. Όταν αρχίζεις να αλλάζεις τον τρόπο που σχετίζεσαι, ο κόσμος γύρω σου δεν αλλάζει μαζί σου. Ένας σύντροφος, μια οικογένεια ή μια παρέα που λειτουργούσαν με τους παλιούς κανόνες μπορεί να αντισταθούν. Μπορεί να σου πουν ότι «άλλαξες» ή ότι «δεν σε αναγνωρίζουν». Και κάποιες φορές θα βρεις τον εαυτό σου ξανά μπροστά στον τοίχο, να κοιτάς τις ίδιες σκιές.
Αυτό δεν είναι αποτυχία. Όποιος έχει δει έστω μια φορά το φως, ξέρει πια ότι οι σκιές είναι σκιές. Η επιστροφή δεν σβήνει αυτή τη γνώση. Απλώς σου θυμίζει ότι η αλλαγή σπάνια είναι ευθεία γραμμή.
Δεν χρειάζεται να βγεις μόνος σου
Τα μάτια δεν συνηθίζουν το φως με μια ματιά. Στην αλληγορία, ο άνθρωπος που βγαίνει κοιτάζει πρώτα τις σκιές, μετά τις αντανακλάσεις στο νερό, μετά τα ίδια τα πράγματα, και μόνο στο τέλος τον ουρανό. Είναι πορεία, όχι στιγμή.
Η Mary Ainsworth και ο Bowlby μίλησαν για την «ασφαλή βάση» (Ainsworth et al., 1978· Bowlby, 1988): έναν άνθρωπο από τον οποίο ξεκινάς για να εξερευνήσεις και στον οποίο μπορείς να επιστρέφεις. Στην ψυχοθεραπεία, η ίδια η θεραπευτική σχέση μπορεί να γίνει ένα πρώτο τέτοιο μέρος (Wallin, 2007). Ένα μέρος όπου δοκιμάζεις πώς είναι να σε βλέπουν χωρίς να χρειάζεται να τρέμεις μήπως σε χάσουν. Κάποιες φορές χρειαζόμαστε πρώτα μια τέτοια βάση για να τολμήσουμε να κοιτάξουμε προς την έξοδο.
Δεν υπάρχει βιασύνη. Και δεν υπάρχει ντροπή στο ότι έζησες, ή ζεις ακόμα, ανάμεσα σε σκιές. Όλοι κάπου μάθαμε να βλέπουμε τον κόσμο από έναν τοίχο. Το ερώτημα δεν είναι γιατί δεν το είδες νωρίτερα. Είναι αν σήμερα θα ήθελες να γυρίσεις, έστω λίγο, το κεφάλι.
Αν στη σχέση σου δεν νιώθεις ασφαλής, αν δέχεσαι απειλές, έλεγχο ή σωματική βία, δεν χρειάζεται να το σηκώσεις μόνη ή μόνος. Η Γραμμή SOS 15900 είναι δωρεάν, λειτουργεί σε όλη την Ελλάδα 24 ώρες το 24ωρο, όλο τον χρόνο, και δίνει άμεση στήριξη και πληροφόρηση. Αν κινδυνεύεις αυτή τη στιγμή, κάλεσε το 100.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent–child attachment and healthy human development. Basic Books.
Dutton, D. G., & Painter, S. L. (1981). Traumatic bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse. Victimology: An International Journal, 6(1–4), 139–155.
Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic studies of the personality. Tavistock.
Freud, S. (1955). Beyond the pleasure principle. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 18, pp. 1–64). Hogarth Press. (Original work published 1920)
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
Wallin, D. J. (2007). Attachment in psychotherapy. Guilford Press.